Türkmenistan Tarih Müfredatında Rusya

Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin 1991 yılındaki kaçınılmaz çözülüşü, Orta Asya'daki Türk Cumhuriyetleri için yalnızca siyasi bir bağımsızlık değil, aynı zamanda yeniden yapılanma sürecini de beraberinde getirmiştir. Bu sürecin en kritik ve sancılı noktalarından biri, ulusal tarih yazımı ve bu tarihin pedagojik bir araç olarak ders kitapları yoluyla yeni nesillere aktarılması meselesidir. Moskova merkezli, ideolojik ve ''Rus-merkezci''  tarih anlayışının hegemonyasından kurtulma çabası, bu genç devletlerin ulus-devlet inşasında merkezi bir rol oynamıştır. Bu bağlamda Türkmenistan örneği, tarih müfredatının radikal bir dönüşümle, eski "merkez" olan Rusya'yı nasıl yeniden konumlandırdığını göstermesi açısından dikkate değer bir vaka analizi sunmaktadır. Bağımsızlık öncesi dönemde, Sovyet tarihçiliği, Çarlık Rusyası'nın Orta Asya'daki genişlemesini genellikle "ilerici" bir tarihsel zorunluluk olarak sunma eğilimindeydi. Bu anlatıya göre, Rusya'nın bölgeye gelişi, yerel halkları feodal geri kalmışlıktan kurtaran, onları modernleşme ve nihayetinde sosyalizm yoluna sokan bir "medenileştirme misyonu" idi. Yerel direniş hareketleri ise bu ilerleyişe karşı duran gerici veya feodal unsurların çabaları olarak marjinalize edilmekteydi. Bağımsız Türkmenistan'ın yeni tarih müfredatı, ilk ve en belirgin kopuşu bu noktada gerçekleştirmiş, bu yerleşik paradigmayı tamamen tersyüz etmiştir.

Güncel Türkmenistan tarih ders kitapları incelendiğinde, 19. yüzyılın ikinci yarısındaki Rus-Türkmen karşılaşması, önceki "gönüllü katılım" veya "birleşme" retoriğinin aksine, net bir "askeri işgal" ve "sömürgeleştirme" (kolonizasyon) süreci olarak kavramsallaştırılmaktadır. Bu yeni tarihsel anlatının merkez üssünü 1881 tarihli Göktepe Savaşı oluşturmaktadır. Sovyet döneminde önemi azaltılmaya çalışılan veya bir "isyanın bastırılması" olarak görülen bu olay, bugünkü müfredatta Türkmen ulusal kimliğinin kurucu travması ve aynı zamanda kahramanlık destanı olarak yeniden inşa edilmiştir. Ders kitapları, Rus imparatorluk ordularının uyguladığı orantısız gücü ve yaşanan insani kayıpları akademik bir ciddiyetle detaylandırırken, Göktepe'yi vatan savunması bilincinin en somut tezahürü olarak sunmaktadır. Bu yaklaşım, Türkmen halkını pasif bir nesne olmaktan çıkarıp, kendi kaderi için mücadele eden aktif bir tarihsel özne konumuna yükseltmektedir.

Sovyet dönemi (1917-1991) ise Türkmen ders kitaplarında daha karmaşık ancak temelde eleştirel bir perspektifle ele alınmaktadır. Bu dönemde sağlanan bazı altyapısal gelişmeler veya okuryazarlık oranındaki artışlar tamamen yoksayılmamakla birlikte, bu kazanımların bedeli ve arka planındaki sömürü mekanizmaları ön plana çıkarılmaktadır. Müfredatın bu döneme dair temel eleştirisi üç ana eksende toplanmaktadır: politik baskı, ekonomik sömürü ve kültürel asimilasyon. Politik düzlemde, özellikle Stalin dönemindeki "Büyük Temizlik" sırasında Türkmen entelijansiyasının, milliyetçi oldukları gerekçesiyle "halk düşmanı" ilan edilerek sistematik olarak tasfiye edilmesi, ulusal hafızaya yönelik bilinçli bir saldırı olarak işlenmektedir. Ekonomik açıdan ise Sovyetler Birliği ile Türkmenistan İlişkisi, klasik bir merkez-çevre ilişkisi olarak tanımlanmaktadır. Türkmenistan'ın, Moskova'nın sanayi ihtiyaçlarını karşılamak üzere devasa bir "hammadde deposuna" dönüştürülmesi ve özellikle pamuk monokültürünün dayatılması, ülkenin hem ekolojik dengesini bozan hem de ekonomik bağımsızlığını engelleyen kolonyal bir politika olarak analiz edilmektedir. Kültürel ve dini alandaki baskılar, Kiril alfabesinin dayatılması ve ateizm propagandası da milli kimliği erozyona uğratma girişimleri olarak bu anlatının parçasıdır. Elbette bu tarih yazımı süreci, siyasi konjonktürden bağımsız gelişmemiştir. İlk Cumhurbaşkanı Saparmurat Türkmenbaşı döneminde, ulus inşası süreci daha katı ve etnosentrik bir çizgide yürütülmüş, bu durum tarih kitaplarına Rusya karşıtı tonun daha keskin yansımasına neden olmuştur. Günümüzdeki yönetim altında ise, Rusya ile yürütülen güncel stratejik ve ekonomik ilişkilerin gereği olarak diplomatik dil bir miktar yumuşamış olsa da, tarihsel anlatının ana omurgası değişmemiştir. Temel tez, Rus/Sovyet döneminin, kadim Türkmen medeniyetinin doğal gelişim seyrini sekteye uğratan acı ve dışsal bir parantez olduğu yönündedir.

Sonuç olarak, Türkmenistan ders kitaplarındaki tarih anlatısının yeniden kurgulanması, basit bir geçmişi hatırlama eylemi değil, stratejik bir ulus inşa etme mekanizmasıdır. Yeni müfredat, "öteki" olarak konumlandırdığı Rus emperyal geçmişi üzerinden kendi milli kimliğini pekiştirmekte ve bugünkü bağımsız devletin meşruiyetini tarihsel temellere dayandırmaktadır. Bu, post-kolonyal dönemde kendi sesini ve kendi tarihsel perspektifini geri kazanmaya çalışan bir ulusun, geçmişi kendi merceğinden yeniden okuma ve anlamlandırma çabasının akademik bir yansımasıdır.