Küresünniler

Ortadoğu ve Kafkasya'nın kesişim noktasında yer alan ve tarih boyunca pek çok medeniyete beşiklik etmiş olan Güney Azerbaycan coğrafyası, bünyesinde barındırdığı etnik ve mezhepsel çeşitlilikle dikkat çekmektedir. Bu zengin demografik mozaik içerisinde, tarihsel süreçte oluşturdukları özgün kimlikleri ve sosyo-kültürel yapılarıyla öne çıkan topluluklardan biri de Küresünnilerdir. Esasen bugün Güney Azerbaycan sınırları içerisinde meskun, etnik köken itibarıyla Türk, inanç bakımından ise Sünni Müslüman olan bu kadim topluluğun tarihsel yerleşim alanları Urmiye Gölü'nün batı yakasında yoğunlaşmaktadır. Bölgedeki bazı Kürt aşiretleri veya Yörük Türkmenlerinin aksine, Küresünniler tarihsel olarak büyük ölçüde yerleşik bir tarım ve hayvancılık toplumudur. Urmiye ve Salmas ovalarındaki verimli arazilerde köklü köyler kurmuş, bahçecilik ve ziraatle uğraşmışlardır. Bu yerleşik düzen, kültürel muhafazakarlıklarını da beslemiştir. İran'daki başlıca merkezleri Urmiye, Hoy, Salmas şehirleri ve çevreleri olmakla birlikte, 20. yüzyılın başlarında yaşanan siyasi çalkantılar neticesinde topluluğun önemli bir kısmı Anadolu'ya göç etmiş olup, günümüzde Türkiye sınırları içinde, özellikle Van ili ve çevresinde de yaşamaktadırlar. Küresünnilerin etnogenezi hakkında tarihçiler arasında tam bir mutabakat bulunmamakla birlikte, kökenlerine dair çeşitli tezler ileri sürülmüştür. Bir görüşe göre Küresünniler, Akkoyunlu Türkmen devletinin bakiyeleri olup Safevi Devleti'nin Şiiliği yaygınlaştırması sürecinde Sünni inancını muhafaza ederek bölgede varlıklarını sürdüren Türkmen gruplarıdır; diğer bir görüş ise bu topluluğun Osmanlı-İran savaşları veya Kafkasya'daki Rus ilerleyişi sırasında bölgeye göç eden Sünni Türk gruplarının torunları olduğunu savunmaktadır. Hangi tez kabul edilirse edilsin, köklerinin Oğuz Türk boylarına uzandığı bilinen Küresünni kimliğinin en belirleyici unsuru, içinde yaşadıkları baskın demografik yapıdan farklılaşan mezhepsel aidiyetleridir. İran'da çoğunluğu Şii olan Azerbaycan Türkleri arasında Sünni bir Türk topluluğu olarak varlık göstermeleri sosyal yapılarını derinden etkilemiş, kimliklerini ve inançlarını koruma refleksiyle geliştirilen grup içi evlilik (endogami) geleneği sayesinde kapalı bir toplum yapısı sergileyerek kültürel dokularını muhafaza etmişlerdir. Azerbaycan Türkçesinin Batı grubu ağızlarına dahil edilebilecek kendilerine has fonetik özelliklere sahip bir ağız kullanan Küresünniler, Güney Azerbaycan ile Doğu Anadolu arasında tarihsel, kültürel ve dilsel bir köprü vazifesi gören, bölgenin asli unsurlarından biri olarak varlıklarını sürdürmektedirler.